Chuôn Ngọ: Tinh hoa làng nghề Việt từ ánh xà cừ biển cả

Không chỉ nổi tiếng với nghề khảm trai hơn nghìn năm tuổi, nơi đây còn là trung tâm chế tác nguyên liệu trai, ốc phục vụ nghệ thuật cẩn khảm cho nhiều làng nghề trên khắp cả nước.

Từ những vỏ ốc, vỏ trai tưởng chừng vô tri của biển khơi, người thợ Chuôn Ngọ đã tạo nên những tác phẩm mỹ nghệ lấp lánh, góp phần làm nên một trong những dòng nghệ thuật trang trí đặc sắc nhất của văn hóa Việt Nam.

Huyền tích về người khai nghề

Người dân Chuôn Ngọ vẫn lưu truyền câu chuyện về Đại sư Trương Công Thành, vị Tổ nghề khảm trai của làng.

Đền thờ Tổ nghề khảm trai làng Chuôn Ngọ - Di tích lịch sử đã được Bộ Văn hóa xếp hạng từ năm 1996.

Tương truyền, ông là người con được trời ban cho một đôi vợ chồng hiếm muộn sau giấc mộng kỳ lạ về rồng trắng hóa sen. Lớn lên, Trương Công Thành nổi tiếng thông minh, học rộng tài cao, đỗ đạt và trở thành danh tướng dưới triều Lý. Ông từng cùng quân dân Đại Việt lập nhiều chiến công chống giặc ngoại xâm, được triều đình trọng dụng.

Nhưng sau những năm tháng nơi quan trường, ông từ bỏ vinh hoa phú quý để trở về quê hương tu hành. Trong một lần dạo chơi bên đầm sen, ông tình cờ nhặt được những mảnh vỏ trai ánh lên sắc màu rực rỡ dưới ánh mặt trời. Bị cuốn hút bởi vẻ đẹp kỳ diệu ấy, ông mang về cắt ghép, mài giũa rồi gắn lên các bức hoành phi, câu đối. Từ những thử nghiệm ban đầu ấy, những tác phẩm khảm trai đầu tiên ra đời, đặt nền móng cho nghề thủ công đã tồn tại suốt gần một thiên niên kỷ.

Đến nay, Đại sư Trương Công Thành vẫn được người dân tôn kính là Tổ nghề khảm trai Chuôn Ngọ, biểu tượng cho tinh thần sáng tạo và sự khéo léo của người thợ Việt.

Khi biển cả bước vào nghệ thuật

Ít ai ngờ rằng đằng sau những tác phẩm khảm trai tinh xảo là hành trình bắt đầu từ những vùng biển xa.

Truyền thuyết Vua Hùng kén rể được thể hiện qua nghệ thuật cẩn ốc truyền thống của làng Chuôn Ngọ.

Những vỏ trai, vỏ ốc sau khi được tuyển chọn sẽ trải qua quá trình sơ chế công phu để lộ ra lớp xà cừ óng ánh với nhiều sắc độ khác nhau: trắng ngà, xanh ngọc, xanh lam, tím khói, vàng chanh hay ánh đỏ rực rỡ. Mỗi lớp xà cừ đều mang vẻ đẹp riêng mà thiên nhiên phải mất nhiều năm mới tạo nên.

Ngày nay, nguồn nguyên liệu trong nước ngày càng khan hiếm. Nhiều loại trai, ốc quý phải nhập khẩu từ nước ngoài. Tuy nhiên, chính tại Chuôn Ngọ, những nguyên liệu thô ấy tiếp tục được người thợ chế tác thành những tấm xà cừ đạt tiêu chuẩn phục vụ nghệ thuật cẩn khảm trên gỗ, sơn mài và nhiều lĩnh vực mỹ nghệ khác.

Từ vẻ đẹp nguyên sơ của biển cả, người thợ đã tạo nên thứ ánh sáng riêng của nghệ thuật Việt.

Khảm trai – một hệ mỹ học của người Việt

Khảm trai không chỉ là kỹ thuật trang trí bề mặt mà là một hệ mỹ học đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Sập gụ khảm ốc xà cừ "Hội nghị Diên Hồng".

Trên nền gỗ màu trầm, từng mảnh xà cừ được cắt gọt, ghép nối thành những hình ảnh giàu giá trị văn hóa. Đó có thể là chim muông, hoa lá, phong cảnh làng quê, hoặc những điển tích quen thuộc trong kho tàng văn hóa dân gian.

Các chi tiết khảm ốc xà cừ ở chiếc sập gụ "Hội nghị Diên Hồng".

Những đề tài như Tứ quý, Tứ linh, Mai hóa long, Phúc thọ, Ngũ phúc hay các truyền thuyết về Vua Hùng, Sơn Tinh – Thủy Tinh đều được tái hiện bằng thứ ánh sáng huyền ảo của xà cừ. Khi ánh sáng thay đổi, màu sắc trên bề mặt tác phẩm cũng chuyển động theo, tạo nên hiệu ứng thị giác sống động mà ít chất liệu nào có thể sánh được.

Chính sự kết hợp giữa thiên nhiên và bàn tay con người đã tạo nên vẻ đẹp sang trọng nhưng vẫn sâu lắng, tinh tế – một nét đặc trưng của mỹ thuật truyền thống Việt Nam.

Tinh hoa nằm ở đôi bàn tay người thợ

Để hoàn thành một sản phẩm khảm trai, người thợ phải trải qua hàng chục công đoạn.

Nghệ nhân Nguyễn Đình Hải là một trong những người ‘kế nghiệp’ xuất sắc của làng khảm trai Chuôn Ngọ.

Từ chọn nguyên liệu, ép mỏng, phân loại màu sắc, cưa cắt, tạo hình, ghép nối cho đến mài nhẵn và đánh bóng, tất cả đều đòi hỏi sự chính xác và kiên nhẫn tuyệt đối. Chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể làm hỏng toàn bộ bố cục hoặc phá vỡ sự hài hòa của tác phẩm.

Người thợ phải mái thủ công để cho ra các tác phẩm hoàn chỉnh.

Điều làm nên danh tiếng của Chuôn Ngọ chính là kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều thế hệ. Người thợ làng nghề có thể nhận biết giá trị của một tấm ốc chỉ qua màu sắc và đường vân tự nhiên, đồng thời biết cách tận dụng từng mảng ánh sáng để làm nổi bật chủ đề nghệ thuật.

Mỗi tác phẩm hoàn thiện vì thế đều mang dấu ấn riêng, không có bản sao hoàn toàn giống nhau.

Từ không gian cung đình đến đời sống hiện đại

Trong lịch sử, đồ cẩn khảm từng xuất hiện nhiều trong cung điện, phủ đệ, đình chùa và nhà của tầng lớp quyền quý.

Những bộ trường kỷ, sập gụ, tủ chè, hoành phi, câu đối hay đồ thờ tự được cẩn trai, cẩn ốc luôn được xem là biểu tượng của sự giàu có và địa vị. Ánh xà cừ lấp lánh nhưng không phô trương, tạo nên vẻ đẹp trang nhã rất phù hợp với mỹ cảm phương Đông.

Ngày nay, nghệ thuật khảm trai đã bước vào những không gian sống mới. Từ tranh nghệ thuật, vách trang trí, đồ nội thất cao cấp đến các sản phẩm lưu niệm, kỹ thuật cẩn khảm vẫn tiếp tục được ứng dụng và phát triển.

Sự thích ứng ấy giúp nghề truyền thống không chỉ tồn tại như một di sản mà còn trở thành một phần của đời sống đương đại.

Chuôn Ngọ – nơi giữ hồn nghề Việt

Trải qua hơn một nghìn năm lịch sử, nhiều nghệ nhân Chuôn Ngọ đã mang nghề đi khắp mọi miền đất nước. Kỹ thuật khảm trai từ ngôi làng này hiện diện ở nhiều làng nghề mộc và mỹ nghệ nổi tiếng.

Dẫu vậy, Chuôn Ngọ vẫn giữ vai trò đặc biệt như chiếc nôi của nghề cẩn khảm Việt Nam. Đây là nơi lưu giữ những bí quyết xử lý trai, ốc, những kỹ thuật tạo tác tinh xảo và những giá trị văn hóa được truyền nối từ đời này sang đời khác.

Trong thế giới của sản xuất hàng loạt, nghề khảm trai nhắc nhớ rằng giá trị đích thực không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng, mà còn ở thời gian, tâm huyết và sự sáng tạo của con người.

Ánh xà cừ trên mỗi tác phẩm không đơn thuần phản chiếu ánh sáng. Nó phản chiếu lịch sử của một làng nghề, bàn tay tài hoa của những nghệ nhân và sức sống bền bỉ của văn hóa Việt Nam.

Người Việt giữ nghề Việt

Nghệ thuật khảm trai, cùng với nghề chạm khắc, thếp vàng bạc và chế tác tượng thờ, là những di sản thủ công quý giá được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Mỗi sản phẩm hoàn thiện là kết quả của kỹ thuật, kinh nghiệm và tình yêu nghề được vun đắp qua năm tháng.

Nhiều vết chai sạn, ngón trỏ và ngón út cong vẹo là những dấu nét nghề trên bàn tay của người nghệ nhân khảm trai.

Chuôn Ngọ hôm nay không chỉ là một làng nghề truyền thống. Đó là nơi tinh hoa thủ công Việt Nam tiếp tục được gìn giữ, sáng tạo và lan tỏa. Từ những mảnh trai, mảnh ốc bình dị của biển khơi, người thợ đã tạo nên những tác phẩm mang vẻ đẹp vượt thời gian, góp phần kể tiếp câu chuyện về bản sắc và niềm tự hào của làng nghề Việt trên hành trình bước vào tương lai.