Phù Lãng là một trong những làng nghề gốm cổ lâu đời của Việt Nam, hình thành từ thời Lý – Trần. Nằm ven sông Cầu, làng nghề này nổi tiếng với kỹ thuật làm gốm thủ công và dòng men tự nhiên được tạo từ gio trấu, đất phù sa cùng các nguyên liệu bản địa. Khác với vẻ men sáng, bóng của Bát Tràng hay Chu Đậu, gốm Phù Lãng mang gam màu trầm ấm như nâu, vàng, cam, bề mặt thô mịn, mộc mạc, in đậm dấu ấn của bàn tay người thợ.
Theo những người làm nghề lâu năm, “linh hồn” của gốm Phù Lãng không nằm ở tạo hình mà ở nước men. Đây cũng là thách thức lớn nhất khi các cơ sở trong làng bắt đầu tham gia chương trình OCOP. Tại cơ sở Gốm Tâm Phù Lãng, chị Đặng Thị Tâm cho biết, gia đình xác định muốn làm OCOP thì phải làm chủ được men gốm – yếu tố quyết định bản sắc và chất lượng sản phẩm.
Từ năm 2017, vợ chồng chị Tâm dành nhiều năm liên tục để thử nghiệm, điều chỉnh từng mẻ men. Sau bảy năm mày mò, đến năm 2024, dòng sản phẩm hoàn chỉnh mới ra đời, đạt OCOP 3 sao và được công nhận là sản phẩm tinh hoa thủ công mỹ nghệ Việt Nam. Đó là kết quả của quá trình lao động bền bỉ, thầm lặng, đúng với nhịp điệu quen thuộc của làng nghề.
 |
| Trong tiến trình xây dựng nông thôn mới, làng gốm Phù Lãng đang cho thấy hướng đi bền vững khi nghề truyền thống được nâng tầm thành sản phẩm OCOP. |
Cùng với việc nghiên cứu men, nhiều cơ sở tại Phù Lãng đã từng bước đầu tư đổi mới công nghệ, đặc biệt là lò nung. Lò nung công nghệ cao giúp sản phẩm ổn định hơn về chất lượng, tăng năng suất, đồng thời giảm tiêu hao nhiên liệu và hạn chế khói bụi, phù hợp với định hướng phát triển nông thôn mới xanh – sạch – bền vững.
Tuy vậy, nghề gốm Phù Lãng vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Nguyên liệu làm men phụ thuộc nhiều vào thời tiết và mùa vụ. Gio trấu cần đạt độ nhuyễn nhất định, bùn phù sa sông Cầu chỉ có thể lấy theo mùa. Độ ẩm cao hay thời tiết khắc nghiệt đều có thể khiến màu men không đạt, sản phẩm dễ bạc men hoặc nứt vỡ. Theo anh Phạm Mạnh Hùng – người đồng hành trong quá trình nghiên cứu men, nếu có thêm nguồn lực đầu tư nhà xưởng khép kín và hệ thống điều tiết nhiệt độ, việc sản xuất sẽ chủ động hơn và giảm nhiều rủi ro.
Không chỉ dừng ở sản xuất, nhiều cơ sở gốm tại Phù Lãng còn gắn nghề với du lịch trải nghiệm và hoạt động cộng đồng. Làng nghề thường xuyên đón các đoàn học sinh, sinh viên đến tham quan, nặn gốm, tìm hiểu quy trình làm nghề; đồng thời mở lớp dạy nghề miễn phí cho người khuyết tật, góp phần tạo sinh kế và lan tỏa giá trị nhân văn của làng nghề truyền thống.
Trong những lò nung vẫn đỏ lửa bên bãi bồi sông Cầu, Phù Lãng hôm nay hiện lên không chỉ qua những con đường mới hay nhà xưởng sạch hơn, mà còn qua sự bền bỉ của người thợ gốm. Mỗi sản phẩm được tạo nên từ đất, nước và thời gian là minh chứng cho một cách làm nông thôn mới gắn với bảo tồn di sản – chậm rãi, chắc chắn và hướng đến tương lai lâu dài cho làng nghề ven sông.
