Chỉ khi người dân liên kết sản xuất, thống nhất quy trình chăn nuôi và cùng xây dựng thương hiệu, gà Cùa mới từng bước khẳng định giá trị, trở thành sản phẩm OCOP đặc trưng của địa phương.
Sáng sớm trên những triền đồi Cam Lộ, từng đàn gà thong thả kiếm ăn dưới các rẫy sắn, bìa rừng keo và những bãi cỏ tự nhiên. Gà Cùa có vóc dáng nhỏ, trọng lượng trưởng thành chỉ khoảng 1,2-1,5kg. Đặc tính nổi bật của giống gà này là ban ngày đào bới các ụ mối để tìm thức ăn, tối lại bay lên cây ngủ. Nhờ vận động nhiều và được nuôi trong môi trường tự nhiên, thịt gà săn chắc, ngọt, thơm, da vàng tự nhiên và ít mỡ.
 |
| Gà Cùa từng là giống gà quý dành tiến vua. |
Ông Vũ Văn Bắc, Tổ trưởng Tổ hợp tác gà Cùa, cho biết chất lượng của gà Cùa không chỉ đến từ phương thức chăn nuôi thả đồi mà còn là kết quả của điều kiện thổ nhưỡng đất đỏ bazan cùng kinh nghiệm nuôi truyền thống của người dân vùng Cùa qua nhiều thế hệ.
Để giữ gìn thương hiệu, các hộ chăn nuôi trong tổ hợp tác phải tuân thủ nghiêm quy trình kỹ thuật, từ lựa chọn nguồn giống, tiêm phòng, ghi chép nhật ký chăn nuôi đến hạn chế sử dụng thức ăn công nghiệp nhằm bảo đảm hương vị đặc trưng của sản phẩm.
"Trước đây, mỗi hộ nuôi theo cách riêng nên rất khó kiểm soát chất lượng. Khi tham gia tổ hợp tác, mọi thành viên đều thực hiện chung một quy trình, cùng giữ giống gốc, kiểm soát chất lượng và xây dựng thương hiệu. Những quy định từng được xem là rườm rà nay trở thành yêu cầu bắt buộc nếu muốn giữ uy tín của gà Cùa", ông Bắc chia sẻ.
Hiện Tổ hợp tác gà Cùa có 8 thành viên với tổng đàn khoảng 25.000 con, thời gian nuôi bình quân khoảng 4 tháng.
Theo ông Bắc, giá bán gà Cùa hiện tương đương các loại gà thả vườn trên địa bàn. Tuy nhiên, nhờ được sản xuất theo quy trình đạt chuẩn OCOP 3 sao, sản phẩm có đầu ra ổn định hơn, được nhiều nhà hàng, khách sạn lựa chọn vì chất lượng đồng đều và có thể truy xuất nguồn gốc.
 |
| Giống gà được gọi bằng câu thành ngữ "ngày ăn mối, tối ngủ cây" bởi đặc điểm ngày bới ăn dưới đất, tối leo lên cây ngủ. |
Quan trọng hơn, quá trình xây dựng sản phẩm OCOP đã giúp người dân nhận thức rõ giá trị của giống gà bản địa. Trong bối cảnh nhiều giống vật nuôi địa phương dần mai một vì chạy theo năng suất, việc bảo tồn giống gà Cùa được xem là yếu tố cốt lõi để gìn giữ thương hiệu đặc sản của vùng đất.
Theo ông Lê Anh Chương, Phó Chủ tịch UBND xã Cam Lộ, địa phương xác định gà Cùa là một trong những sản phẩm nông nghiệp đặc trưng có nhiều tiềm năng phát triển theo hướng hàng hóa gắn với kinh tế tập thể và xây dựng thương hiệu.
Trước đây, huyện Cam Lộ đã hỗ trợ Tổ hợp tác gà Cùa liên kết sản xuất, đăng ký nhãn hiệu, xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, áp dụng quy trình VietGAP và hoàn thiện hồ sơ tham gia Chương trình OCOP của tỉnh vào năm 2021.
 |
| Gà Cùa nổi tiếng với thịt săn chắc, thơm ngọt, không ngấy. Mỗi con sau làm thịt nặng khoảng 0,8–0,9kg, vừa đủ cho bữa ăn của 2–3 người. |
Trong thời gian tới, xã Cam Lộ sẽ tiếp tục hỗ trợ mở rộng vùng chăn nuôi, tăng cường liên kết giữa các hộ sản xuất, hoàn thiện chuỗi tiêu thụ và nâng cao giá trị sản phẩm. Đồng thời, địa phương định hướng gắn thương hiệu gà Cùa với quảng bá văn hóa ẩm thực và phát triển du lịch trải nghiệm vùng gò đồi Cam Lộ. Hình ảnh giống gà từng được truyền tụng là "gà tiến vua" sẽ được giới thiệu cùng các điểm đến như Đền thờ vua Hàm Nghi và các tướng sĩ phong trào Cần Vương tại vùng Cùa, góp phần tạo nên sản phẩm du lịch mang bản sắc địa phương.
Từ một giống gà quen thuộc của miền gò đồi, gà Cùa hôm nay đang từng bước khẳng định vị thế trên thị trường bằng chính chất lượng và câu chuyện gìn giữ giống bản địa. Trong mỗi dịp cưới hỏi, giỗ chạp hay đãi khách quý, món gà luộc vùng Cùa vẫn luôn được xem là đặc sản mang hương vị riêng của miền tây nam Quảng Trị. Hành trình xây dựng thương hiệu gà Cùa cũng là minh chứng cho sự thay đổi trong tư duy sản xuất của người nông dân: từ chăn nuôi nhỏ lẻ sang liên kết, chuẩn hóa quy trình và nâng tầm giá trị nông sản quê hương.
