Kỳ 2: Leo núi, vượt sông, dấu chân của những người đam mê sinh vật cảnh

Đặc điểm khí hậu kết hợp với sự phức tạp của địa hình đã tạo cho sinh vật cảnh núi rừng ven dòng Sêrêpốk những lợi thế riêng về tài nguyên rừng và hình thành các tiểu vùng sinh thái đặc thù, đa dạng sinh học. Những người đam mê sinh vật cảnh cũng tìm về những cánh rừng bên dòng Sêrêpốk và thổi hồn vào những tác phẩm để đời.

Những cánh rừng bên dòng sông Sêrêpốk

Theo chân những người thợ cưa

Thập niên 1980 – 1990 đến trước năm 1995, những chuyến xe chở gỗ từ các cánh rừng ven dòng Sêrêpốk xuôi về thành phố Hồ Chí Minh và các tỉnh miền Tây, để lại đằng sau những làn khói xe là những cánh rừng bị chặt hạ. Theo chân những người thợ cưa, những người đam mê cây cảnh vào rừng để tìm những loại cây mà thợ cưa “không dùng tới”.

Ngày ấy, tỉnh lộ 1 nối thành phố Buôn Ma Thuột với các xã biên giới huyện Ea Súp, tỉnh Đắk Lắk (cũ); tỉnh lộ 2 nối Buôn Ma Thuột với các xã của huyện Krông Ana, tỉnh Đắk Lắk, và tỉnh lộ 8 qua huyện Cư M’gar (cũ) gồ ghề ổ voi với con đường đất đỏ; QL 27 nối tỉnh Đắk Lắk với tỉnh Lâm Đồng; QL 14 nối những cánh rừng hai bờ sông Sêrêpốk thuộc tỉnh Đắk Lắk và Đắk Nông (cũ). Những con đường này hầu như đều bị bể nát với những vết hằn sâu do xe tải nặng. Những người đam mê cây cảnh từ các tỉnh Tây Nguyên đổ về những cánh rừng già bên dòng sống Sêrêpốk để tìm cây cảnh. Đồ nghề mà họ mang theo chỉ là cái cưa tay, cái búa, cái rựa…

Cây bằng lăng đứng kiêu hãnh giữa bìa rừng.

Hành lý bám thân là những gói xôi, chiếc võng cùng nắm rau rừng. Vượt qua các tỉnh lộ, dòng sông Sêrêpốk hiện ra trước mặt, những cánh rừng ngút ngàn ẩn mình trong khói lam chiều do các thợ cưa nấu nướng. Những người tìm cây cảnh đu người trên những sợi dây rừng để qua sông, qua các khe suối. Ở đâu có tiếng cây đổ do thợ cưa khai thác là ở đó có đường mòn tự phá của họ. Men theo các lối mòn, các nghệ nhân vào tận rừng sâu thăm thẳm.
Anh Nguyễn Đình Bá, xóm Ea Tung, xã Ea Na, tỉnh Đắk Lắk cho biết: “Thông thường nhóm chừng 4 – 5 người rủ nhau qua núi tìm cây. Các anh Nguyễn Văn Mạnh, Năm Lân, Quốc Doanh thường đi rừng từ 1 – 2 ngày, các cây cảnh ven rừng thường là nhỏ, dễ khiêng”.

Những cây cổ thụ tạo nên những cánh rừng già trên cao nguyên Đắk Lắk.

Ven sông, quanh các lối mòn, đâu đâu cũng thấy những gốc cây cổ thụ già trong gió đại ngàn. Những thân gỗ quý như Hương, Cà te, Cẩm lai bị chặt hạ, những cây bằng lăng cổ thụ chỉ còn trơ gốc. Đập vào mắt những người chơi cây cảnh là các loại cây như: Đa lá đỏ, đa sộp, sanh, ngũ gia bì, lộc vừng… cây nào cũng một vòng tay ôm không hết. Những dây leo đu bám quanh thân cây tạo nên những mắt xích nối thân, cành cây với đất.

Nghệ nhân Nguyễn Trường Vĩnh, một trong những người từng đặt dấu chân trên những cánh rừng già.

Nghệ nhân Nguyễn Trường Vĩnh, nguyên PCT Hội Sinh vật cảnh tỉnh Đắk Lắk cho biết: “Năm 1989 Hội hoa lan cây cảnh Buôn Hồ thuộc huyện Krông Buk (cũ) được thành lập, những hội viên như: Đinh Quang Đài, Trần Minh Tâm, Phạm Văn Hải, Huỳnh Văn Tiến, Lê Quang Thành và tôi đã khăn gói vào tận các rừng sâu ven dòng Sêpêpốk, các khu rừng thuộc Buôn Đôn để tìm cây cảnh. Rừng lúc đó bị những người khai thác gỗ cưa đổn khá nhiều”.

Những cây gỗ quý được các thợ cưa sử dụng; những loại cây thân nước như đa, sanh, ngũ gia bì, rù rì bị các cây gỗ quý đè nằm ngổn ngang. Những người tìm cây cảnh trầm trồ, thích thú nhưng “lực bất tòng tâm” do địa hình hiểm trở, đường sá khó khăn và cũng chẳng có phương tiện để tận thu và vận chuyển về nhà. Chỉ những phần cây nhỏ, dễ khiêng, dễ vận chuyển được nhóm người mê cây tận thu khiêng ra bờ sông. Có khi gặp cây to, phải nhờ hàng chục thanh niên hì hục khiêng từ rừng về nhà.

Cây rù rì thân mềm, cành dẻo dễ cắt tỉa có trái quanh năm, thường mọc hai bên bờ sông Sêrêpốk.

Họ lùng sục trong rừng, làm quen với muỗi và rắn, sẵn sàng treo mình trên vách đá chỉ nhằm mục đích duy nhất là tìm được một cây cảnh đẹp. Thà để người trầy vi tróc vẩy chứ không để cây trầy da, gãy thế - đó là phương châm trong nghề của “dân săn cây cảnh”. Anh Khánh ở xã Ea Na nói: “Gặp được cây ưng ý thì anh em chúng tôi tìm cách đào lấy, chủ yếu là ở gần các lối mòn do thợ cưa đi lại. Phương tiện vận chuyển chủ yếu là xe công nông, những thân cây, gốc cây cỡ vừa để dễ vận chuyển từ rừng về nhà trở nên quen thuộc đối với những người đam mê cây cảnh”.

Cây ôm đá đem lại sự say mê cho những người chơi cây cảnh.

Lao động thủ công, những chuyến xe máy mang cây cảnh từ rừng về vườn

Sau thời gian tìm cây cảnh cỡ đại, nhóm chơi cây cảnh bắt đầu chuyển sang tìm cây cảnh tầm trung. Tại những cánh rùng già, vô vàn cây cảnh cỡ trung như: Sanh, trâm, mua, bìn nin, rù rì, đa búp đỏ. Với thể loại này, giới chơi cây cảnh dễ tìm kiến, vận chuyển.

Anh Kiều ở thôn Tân Tiến, xã Ea Na cho biết: "Sức mình có hạn nên không thể tìm cây to, mà chỉ tìm những cây nhỏ chở được bằng xe máy từ rừng về trồng và chơi tại nhà”. Không quá khó để đưa một cây cảnh cỡ trung ra khỏi rừng. Nhóm người mê cây sau 1 ngày đi rừng cũng tìm về được 1-2 cây ưa thích. Những vùng ngập nước thuộc hạ lưu sông Sêrêpốk có khá nhiều các loài cây chịu ngập như lộc vừng, sung, đa... Lặn lội dưới đáy đầm lầy chỉ cần dùng cưa tay cũng đủ cắt rể cây, dùng cuốc cũng đủ đào một cây cảnh cỡ trung. Mặc cho những con đỉa đeo bám trên da, ngụp lặn hồi lâu cũng đưa cây cảnh lên bờ, những con đỉa bò kín cả chân tay, quần áo.

Ngày ấy phong trào chơi cây cảnh còn hạn chế trong khu dân cư. Những người thường đi lấy cây cảnh từ rừng về ươm trong vườn nhà. Dân chúng cũng ít quan tâm đến vẻ đẹp, kiểu dáng hay giá trị thương mại. Dần dần sau này khi phong trào cây cảnh lên ngôi, nhiều người ban đầu rủ nhau vào rừng tìm cây cảnh sau lùng sục khắp các cánh rừng đào cây.

Phong trào chơi cây lan rộng, nhiều người từ đam mê chơi cây sang mua, bán cây. Loại cây rừng thường được dân săn truy tìm nhiều nhất là sanh, si, sung hoặc khế rừng, sộp và lộc vừng... vì những cây này luôn được người chơi cây cảnh tìm mua. Để bán được cây, dân săn thường giữ nguyên thế đứng tự nhiên của nó và cố tránh không làm trầy xước vỏ cây. Anh Lê Tuyển ở xã Tâm Thắng, huyện Cư Yút, tỉnh Đắk Nông (cũ) kể: “Là người thuộc thế hệ sinh sau, đẻ muộn, cây cảnh tôi thường tìm và mua là những loại cây nhỏ ít vốn nhưng dể vận chuyển, dễ trồng”.

Cây được về nhà vườn Nguyễn Phạm, Lâm Đồng.

Việc cây cảnh núi thành nguồn hàng hóa đem lại lợi nhuận cao cho các gia đình ít đất đai sản xuất. Vậy là lao động thủ công với nghề mua, bán cây cảnh thịnh hành. Khi quán xá, nhà hàng, khách sạn, các cơ quan xí nghiệp đua nhau mọc lên thì việc bỏ ra vài triệu đồng để mua cây cảnh trang trí cho không gian “xanh - sạch - đẹp” đang là “mốt” thường ngày nên nghề săn cây cảnh cũng “kiếm” được. Không khó để nhận thấy nhiều nhà trồng cây cảnh từ rừng kín cả khu vườn. Có nngười xem đó là nguồn thu nhập chính của gia đình.

Gốc đa lá đỏ được tác giả bài viết lấy ở bìa rừng năm 1999, huy động cả nhóm kéo qua bờ sông để chở về nhà.

Từ khúc cây trơ trọi đến những tác phẩm hoàn thiện

Những khúc cây nhìn có thế, có hồn được giới chơi cây cắt về dâm trồng. Từ cây cảnh cổ thụ đến cây cảnh cỡ trung, cỡ nhỏ được đưa từ rừng về nhà qua bàn tay của người đam mê sinh vật cảnh đã trở thành tác phẩm sinh động. Mỗi tác phẩm là một kỷ niệm, là ký ức của cả một thời gian.

Những cây bằng lăng được trồng trước chùa Thiện Hòa, tỉnh Đắk Lắk.

Anh Hồ Quang Tuyến ở xã Đức An, tỉnh Lâm Đồng chia sẻ: “Một tác phẩm hoàn thành cũng mất từ 5 -7 năm. Những tác phẩm có giá trị có khi phải mất hơn 10 năm chăm sóc”.

Ngày ấy, những cây sanh, cây đa lá đỏ được đưa về trồng và chăm sóc tại nhà. Qua bàn tay của các nghệ nhân và sự học hỏi lẫn nhau, tính mỹ thuật được, kỹ thuật đã hóa thành những tác phẩm độc đáo như tác phẩm Cổng làng của Phan Thanh Cảm; Quả núi được trồng tại nhà thờ Quỳnh Ngọc; Thuyền xa bến đỗ của Trịnh Văn Tùng ở Lâm Đồng...

Từ một gốc sanh nhỏ bìa rừng sau hơn chục năm chăm sóc đã trở thành tác phẩm Cổng làng của nghệ nhân Phan Thanh Cảm.

Những tác phẩm bonsai thế được hình thành từ những gốc cây, thân cây mà hơn chục năm trước chỉ là một khúc gỗ được chở từ rừng. Anh Nguyễn Văn Mạnh kể: “Ngày mới chơi cây, cứ nhìn hoài không thấy chồi mọc. Vậy là nhổ lên xem, thấy vỏ cây còn xanh lại trồng xuống. Khi cây ra chồi, là ngày đem nhìn hoài nhưng cũng chẳng biết uốn cây”.

Ông Nguyễn Trường Vĩnh cho biết thêm:“Những thân cây được chúng tôi tận dụng đem về từ rừng, qua hơn chục năm chăm sóc đã trở thành những tác phẩm sanh, gừa, đa hoàn thiện. Nhiều tác phẩm tham gia trưng bày tại các kỳ Triển lãm sinh vật cảnh”.

Ts Nguyễn Hữu Vạn, Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh Việt Nam phát biểu tại triển lãm sinh vật cảnh tại Lễ hội cà phê Buôn Ma Thuột lần thứ 8 năm 2023.

Cây cảnh từ nhà lên phố và lọt vào ống kính truyền thông

Sau nhiều năm chăm sóc, tạo thế, cây cảnh ngày nào chỉ là lát cắt gốc cây hay khúc cây trơ trọi dưới bàn tay của nhà nghề đã trở thành tác phẩm nghệ thuật vô giá. Nghệ nhân Phan Thanh Cảm (tỉnh Đắk Lắk) cho biết: “Hơn 15 năm trước, đây chỉ là một thân cây nhỏ bé, giờ đây đã là tác phẩm Cổng làng hoàn hảo, đoạt giải thưởng tại các cuộc thi sinh vật cảnh”.

Từ một miếng nhỏ trên gốc bìn nin còn sót lại bìa rừng, với sự đam mê, yêu nghề, nghệ nhan Nguyễn Tấn Sanh, Chủ nhiệm CLB Nhà vườn sinh vật cảnh tỉnh Đắk Lắk đã tạo thành tác phẩm độc đáo. Anh cho biết: “Khó ai có thể biết rằng hơn chục năm trước, đây chỉ là một miếng lát cắt từ cây bìn nin. Tác phẩm này đã tham gia triển lãm và đoạt giải tại nhiều cuộc thi trong và ngoài tỉnh”.

Một lát cắt cây bìn nin dưới bàn tay của nghệ nhân Nguyễn Tấn Sanh đã trở thành tác phẩm nghệ thuật.

Ngày ấy, những cây sanh, cây đa lá đỏ được đưa về trồng và chăm sóc tại nhà. Qua bàn tay của các nghệ nhân và sự học hỏi lẫn nhau, tính mỹ thuật được, kỹ thuật đã hóa thành những tác phẩm độc đáo như tác phẩm Cổng làng của Phan Thanh Cảm; Quả núi được trồng tại nhà thờ Quỳnh Ngọc; Thuyền xa bến đỗ của Trịnh Văn Tùng …Qua các cuộc triển lãm sinh vật cảnh, nhiều tác phẩm sanh đoạt giải thưởng cao, từ đó nâng tầm giá trị của các tác phẩm.

Ông Nguyễn Gia Thọ, nguyên PCT Hội Sinh vật cảnh Việt Nam, nguyên Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh Hà Nội tham quan triển lãm sinh vật cảnh tại tỉnh Đắk Lắk năm 2023.

Cây cảnh Đắk Lắk không chỉ quanh quẩn từ nhà ra phố mà còn lọt vào ống kính truyền thông. Nhiều kênh YouTube săn lùng cây cảnh Đắk Lắk để đưa tin, nhiều mặt báo ngập tràn cây cảnh Đắk Lắk.

Đến lúc các cơ quan chức năng lên tiếng

Sau những chuyến lên rừng, nhiều loại cây quý hiếm cần được bảo vệ đã lần lượt theo cánh thợ săn cây cảnh xuống núi, rồi lại qua tay người khác lên phố. Việc tìm kiếm cây cảnh không còn là thú vui, niềm đam mê của những người yêu thích sinh vật cảnh mà trở thành câu chuyện kinh doanh từ màu xanh của núi rừng.

Những chuyến xe không còn là xe máy, xe công nông mà những chuyến xe tải, xe cẩu vận chuyển cây cảnh từ rừng về phố ngày càng nhiều trên quốc lộ. Không chỉ những cánh rừng ven dòng sông Sêrêpốk mà nhiều cánh rừng trong cả nước bị khai thác và khai phá từ chỗ đam mê cây cảnh đến kinh doanh sinh vật cảnh, buộc các ngành chức năng đã tham mưu Nhà nước, chính quyền có những biện pháp kiểm soát chặt chẽ với những người “đưa rừng về phố”, thực chất là phá hoại tài nguyên, môi trường.

Lục lượng Dân quân tự vệ cụm thác Đrây Nur, xã Ea Na, tỉnh Đắk Lắk cùng các lực lượng chuyên ngành ngày đêm bảo vệ rừng.

Trong 2 năm (2009-2010), do nhu cầu chơi cây cảnh ngày càng nhiều với lợi nhuận cao, có cây giá trị lên đến cả tỷ đồng nên đã kích thích một số người dân vào rừng tìm kiếm các loại cây có kích cỡ lớn, cây có nhiều năm tuổi, hình dáng đẹp khai thác bán lại cho đầu nậu. Một số thương lái còn tổ chức mua với số lượng lớn các loài cây về trồng một thời gian, sau đó hợp thức hóa giấy tờ thành cây vườn nhà để buôn bán và xuất khẩu, làm cho tình trạng khai thác, đào, tìm cách vận chuyển cây rừng để làm cây cảnh ra khỏi địa bàn diễn ra khá phức tạp và ngày càng nghiêm trọng.

Ngày 8/12/2010, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Nguyễn Sinh Hùng ký Công văn số 2239/TTg-KTN "Về việc khai thác, vận chuyển, tàng trữ, tiêu thụ, xuất, nhập khẩu cây cảnh, cây bóng mát, cây cổ thụ khai thác từ rừng tự nhiên".

Lực lượng Kiểm lâm Vùng IV cùng Kiểm lâm Đắk Lắk tuần tra bảo vệ rừng tại Krông Bông, tỉnh Đắk Lắk.

Trước đây, theo Thông tư 01/2012/TT-BNNPTNT của Bộ NN-PTNT quy định các đối tượng cây tự nhiên còn sót lại ở các nương rẫy đã có sổ đỏ, muốn sử dụng khai thác, buôn bán hợp pháp thì phải có sự giám sát, xác nhận của kiểm lâm địa bàn, UBND xã, người dân và cộng đồng khu dân cư rất chặt chẽ. Tuy nhiên, đến tháng 11-2018, Bộ NN-PTNT có Thông tư 27/2018/TT-BNNPTNT lại “tháo gỡ” sự giám sát, vai trò xác nhận, tham mưu của kiểm lâm nên việc xác nhận nguồn gốc lâm sản được nới lỏng. Hiện việc khai thác cây có nguồn gốc từ tự nhiên, cây trùng tên với các loại cây trong rừng thì 2 bên người mua và người bán tự làm bản kê với nhau là có thể vận chuyển, buôn bán hợp pháp.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Buôn Ma Thuột (cũ) Phạm Tiến Hưng phát biểu tại Lễ Khai mạc triển lãm sinh vật cảnh thành phố Buôn Ma Thuột lần thứ II, năm 2025.

Tại đây, Tổng cục Lâm nghiệp đã viện dẫn Thông tư 27/2018/TT-BNNPTNT ngày 16/11/2018 của Bộ NN-PTNT, quy định về quản lý truy xuất nguồn gốc lâm sản. Theo đó, Thông tư trên chỉ điều chỉnh trình tự thủ tục khai thác thực vật rừng thông thường, động vật rừng thông thường.

Sau này Văn bản số 281/TCLN-PTSXLN ngày 8/3/2019 của Tổng cục Lâm nghiệp, Bộ NN-PTNT về việc khai thác tận dụng gỗ có nguồn gốc từ rừng tự nhiên còn sót lại trên nương rẫy, vườn nhà.

Ông Nguyễn Gia Thọ, nguyên Phó Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh Việt Nam, nguyên Chủ tịch Hội Sinh vật cảnh Hà Nội khi tham quan triển lãm sinh vật cảnh tại Lễ hội cà phê Buôn Ma Thuột lần thứ 8 năm 2023 nói: “Đắk Lắk sở hữu nguồn cây cảnh phong phú về chủng loại, thể loại. Nhiều lần cây cảnh tại Đắk Lắk tham gia triển lãm tại Hà Nội và đạt nhiều giải thưởng cao”.

Có thể nói, dòng sông Sêrêpốk và những cánh rừng già ven sông cùng những cánh rừng nguyên sinh khác đã đem lại cho những người đam mê cây cảnh những mảnh ghép để họ tạo nên những tác phẩm sinh vật cảnh có giá trị. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc tận thu những phần nhỏ bé của cây cối và không làm tổn thương tài nguyên rừng, không “đưa rừng về nhà” bằng mọi giá thì chính những người đam mê cây cảnh đã âm thầm, lặng lẽ làm đẹp cho làng quê, phố thị.