Gần 500 năm gìn giữ nghề làm lược sừng ở Thụy Ứng

Có những vật dụng quen thuộc đến mức ít ai băn khoăn về nguồn gốc của chúng. Chiếc lược là một trong số đó. Thế nhưng, tại làng Thụy Ứng (xã Thường Tín, Hà Nội), mỗi chiếc lược sừng lại là kết tinh của hàng chục công đoạn thủ công cùng kinh nghiệm được truyền qua nhiều thế hệ suốt gần 500 năm.

Đền thờ Tổ nghề lược sừng ở làng Thụy Ứng (Hà Nội).

Theo người dân trong làng, nghề làm lược sừng xuất hiện từ khoảng giữa thế kỷ XVI, do một vị tổ nghề họ Trần truyền dạy. Từ những chiếc lược vuông đơn sơ thuở ban đầu, người thợ dần sáng tạo thêm nhiều kiểu dáng mềm mại, tinh xảo với răng lược dày, thưa hay uốn cong, đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người dùng.

Bước vào một xưởng chế tác ở Thụy Ứng, du khách dễ dàng cảm nhận nhịp lao động đặc trưng qua tiếng máy cưa, bánh mài và mùi sừng được gia công. Những chiếc sừng trâu, sừng bò sau khi được tuyển chọn sẽ trải qua quá trình cắt, hong khô, hơ nóng, ép phẳng rồi tiếp tục qua hơn 30 công đoạn mới trở thành một chiếc lược hoàn chỉnh.

Nguyên liệu để làm ra các sản phẩm của làng nghề Thuỵ Ứng chủ yếu là sừng trâu, bò.

Đặc biệt, công đoạn cắt răng lược được xem là khó nhất. Chỉ cần một sai lệch nhỏ, cả phôi sừng có thể phải bỏ đi. Vì vậy, sự tỉ mỉ, chính xác và kinh nghiệm của người thợ luôn là yếu tố quyết định chất lượng sản phẩm.

Các sản phẩm thủ công mĩ nghệ làm từ sừng ở làng lược sừng Thụy Ứng.

Ngày nay, nhiều loại máy móc đã hỗ trợ các công đoạn nặng nhọc như cưa, mài hay đánh bóng, giúp tăng năng suất đáng kể. Tuy nhiên, công nghệ vẫn không thể thay thế đôi mắt tinh tường và cảm nhận của người nghệ nhân. Mỗi chiếc sừng có độ cong, độ dày và đường vân khác nhau, đòi hỏi người thợ phải linh hoạt điều chỉnh kỹ thuật trong từng thao tác để tạo nên sản phẩm đẹp nhất.

Có thời điểm, nghề lược sừng đứng trước nguy cơ mai một khi các sản phẩm nhựa và vật liệu công nghiệp tràn ngập thị trường. Thay vì từ bỏ nghề, người dân Thụy Ứng đã chủ động đổi mới. Bên cạnh những chiếc lược truyền thống, họ phát triển thêm nhiều sản phẩm như vòng tay, trâm cài tóc, thìa, khay, đồ mỹ nghệ, trang sức hay các tác phẩm điêu khắc từ sừng, mở rộng thị trường trong và ngoài nước.

Nghệ nhân làng nghề Thuỵ Ứng khéo léo chế tác ra các sản phẩm.

Một trong những nghệ nhân tiêu biểu của làng là ông Nguyễn Văn Sử, người đã gắn bó với nghề gần nửa thế kỷ. Với ông, chế tác sừng không chỉ là nghề mưu sinh mà còn là cách gìn giữ bản sắc văn hóa quê hương. Có những tác phẩm như mô hình Khuê Văn Các bằng sừng phải mất tới sáu tháng mới hoàn thành, nhưng điều ông mong mỏi nhất vẫn là ngày càng có nhiều người trẻ tiếp nối nghề truyền thống.

Nguồn nguyên liệu hiện nay cũng đã có nhiều thay đổi. Do nguồn sừng trong nước ngày càng khan hiếm, các cơ sở sản xuất chủ yếu nhập nguyên liệu từ Lào, Campuchia, Thái Lan và một số quốc gia châu Phi. Sau khi được chế tác tại Thụy Ứng, các sản phẩm tiếp tục được xuất khẩu sang nhiều thị trường như Nhật Bản, Đức, Pháp, Trung Quốc và nhiều quốc gia khác.

Nghệ nhân làng nghề Thuỵ Ứng khéo léo chế tác ra các sản phẩm.

Cuối năm 2022, làng nghề Thụy Ứng được Hà Nội công nhận là điểm du lịch làng nghề. Đến đây, du khách không chỉ mua những sản phẩm thủ công tinh xảo mà còn có cơ hội tận mắt chứng kiến toàn bộ quá trình biến một chiếc sừng thô ráp thành chiếc lược bóng mịn hay món đồ mỹ nghệ mang đậm dấu ấn bàn tay người thợ.

Trải qua gần 5 thế kỷ, nghề làm lược sừng ở Thụy Ứng vẫn bền bỉ tồn tại nhờ sự khéo léo, sáng tạo và tình yêu nghề của các thế hệ nghệ nhân. Mỗi chiếc lược không chỉ là một vật dụng trong đời sống hằng ngày mà còn là câu chuyện về một làng nghề truyền thống, nơi những giá trị văn hóa được gìn giữ và tiếp nối qua thời gian.