Làng Trà Đông, còn gọi là làng Chè, thuộc xã Thiệu Trung, tỉnh Thanh Hóa, được biết đến là một trong những cái nôi của nghề đúc đồng Việt Nam.
 |
| Trong hành trình gắn bó với nghề, nghệ nhân Nguyễn Bá Châu đã xác lập nhiều kỷ lục Việt Nam, trong đó có kỷ lục đúc chiếc trống đồng lớn nhất Việt Nam và chế tác trống đồng hai mặt có thể tạo âm thanh như trống da. Ảnh: FBNV |
Theo các bậc cao niên trong làng, nghề đúc đồng đã tồn tại hàng nghìn năm, gắn với cộng đồng cư dân Việt cổ bên dòng sông Mã. Trải qua nhiều biến động, tiếng búa và ngọn lửa trong các lò đúc vẫn được người dân gìn giữ như một phần ký ức của vùng đất xứ Thanh.
Nét đặc biệt của nghề đúc đồng Trà Đông là hầu hết công đoạn đều được thực hiện thủ công. Từ tạo khuôn, chạm khắc hoa văn đến rót đồng, người thợ đều dựa vào kinh nghiệm và kỹ thuật được tích lũy qua nhiều thế hệ. Mỗi sản phẩm là sự kết hợp của đất, nước, lửa và đôi tay người thợ.
 |
| Tượng đồng Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn được tạc bởi bàn tay tinh xảo của nghệ nhân Nguyễn Bá Châu. |
Tuy nhiên, đã có thời điểm nghề đúc đồng đứng trước nguy cơ mai một. Trước đây, các lò đúc trong làng chủ yếu sản xuất xoong, nồi và đồ gia dụng. Khi thị trường thay đổi, nhiều lò đúc dần tắt lửa, người trẻ rời quê tìm việc.
“Có lúc tôi nghĩ nghề của cha ông có thể biến mất”, nghệ nhân Nguyễn Bá Châu nhớ lại.
Từ trăn trở ấy, năm 1998, ông bắt đầu hành trình khôi phục kỹ thuật đúc trống đồng Đông Sơn. Không qua trường lớp đào tạo bài bản, ông tự tìm hiểu, đi nhiều nơi học hỏi, quan sát từng công đoạn và ghi nhớ kỹ thuật của những người thợ đi trước.
Những năm đầu, ông liên tiếp thất bại. Khuôn nứt, đồng hỏng, vốn liếng cạn dần. Nhưng người nghệ nhân vẫn kiên trì bám lò.
Bước ngoặt đến vào năm 2000, khi chiếc trống đồng đầu tiên được ông hoàn thiện dựa theo mẫu trống Ngọc Lũ. Thành công này đánh dấu bước đầu trong quá trình phục dựng kỹ thuật đúc trống đồng Đông Sơn hoàn toàn bằng phương pháp thủ công.
Từ đó, ngọn lửa nghề ở Trà Đông dần được nhen lên trở lại.
Với nghệ nhân Nguyễn Bá Châu, trống đồng không chỉ là một sản phẩm mỹ nghệ mà còn là biểu tượng của văn hóa Đông Sơn và nền văn minh lúa nước Việt cổ.
Trên mặt trống, những hình ảnh như chim Lạc, mặt trời, cảnh sinh hoạt cộng đồng được tái hiện qua các hoa văn chạm khắc thủ công.
Theo ông Châu, công đoạn khó nhất trong quá trình đúc trống là làm khuôn và tạo hoa văn. Chỉ một sai sót nhỏ cũng có thể khiến cả sản phẩm bị hỏng khi đồng nóng chảy được rót vào khuôn.
Qua từng lần thất bại, ông tự rút kinh nghiệm để hoàn thiện kỹ thuật. Điều ông theo đuổi không chỉ là tạo ra một chiếc trống có hình dáng đẹp mà còn phải giữ được “hồn” của sản phẩm. Chiếc trống phải cân đối, hoa văn sắc nét và khi đánh lên tạo được âm vang đặc trưng.
Từ những thành công ban đầu, ông Châu bắt đầu truyền nghề cho người dân trong làng. Giai đoạn 2000-2005, hàng chục lao động đã được học kỹ thuật đúc trống đồng.
Năm 2008, Cụm làng nghề đúc đồng xã Thiệu Trung được thành lập, tạo nền tảng để nghề truyền thống từng bước phát triển theo hướng quy mô hơn.
 |
| Trong hành trình giữ lửa nghề đúc đồng, nghệ nhân Nguyễn Bá Châu đã xác lập nhiều kỷ lục Việt Nam, trong đó có kỷ lục đúc trống đồng lớn nhất Việt Nam. Ảnh: Thu Thủy. |
Một dấu mốc quan trọng đến vào năm 2010, khi nghệ nhân Nguyễn Bá Châu cùng các nghệ nhân Trà Đông hoàn thành 101 chiếc trống đồng phục vụ Đại lễ 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội. Sự kiện này góp phần đưa thương hiệu trống đồng Quý Châu được biết đến rộng rãi hơn.
Từ một sản phẩm thủ công của cơ sở nhỏ, nghề đúc đồng Trà Đông từng bước khẳng định giá trị văn hóa và kinh tế. Năm 2021, trống đồng Quý Châu được tỉnh Thanh Hóa công nhận là sản phẩm OCOP 4 sao.
Danh hiệu này không chỉ ghi nhận chất lượng sản phẩm mà còn góp phần khẳng định giá trị của một nghề truyền thống gắn với văn hóa Đông Sơn.
Trong hành trình gắn bó với nghề, nghệ nhân Nguyễn Bá Châu đã xác lập nhiều kỷ lục Việt Nam, trong đó có kỷ lục đúc chiếc trống đồng lớn nhất Việt Nam và chế tác trống đồng hai mặt có thể tạo âm thanh như trống da.
Ông cũng từng đúc 1.000 pho tượng Mẹ Âu Cơ phục vụ Hội nghị APEC 2017 và là nghệ nhân Nhân dân đầu tiên trong lĩnh vực đúc đồng của tỉnh Thanh Hóa.
Tuy nhiên, với người dân Thiệu Trung, điều đáng quý nhất ông Châu mang lại không chỉ nằm ở những danh hiệu hay kỷ lục. Đó là việc góp phần hồi sinh nghề truyền thống và tạo việc làm cho nhiều lao động địa phương.
Từ những lò đúc từng có lúc nguội lạnh, tiếng búa và tiếng đồng nay lại vang lên mỗi ngày.
 |
| Sản phẩm đồ thờ tạc đồng của làng nghề Quý Châu được khách hàng trong nước và quốc tế đón nhận. |
Ngày nay, mỗi chiếc trống đồng Quý Châu không chỉ là một sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Đó còn là câu chuyện về văn hóa Đông Sơn được kể bằng kim loại, lửa và đôi tay người thợ.
Trong âm thanh ngân vang của trống đồng là hành trình bền bỉ của một nghệ nhân đã dành phần lớn cuộc đời để giữ lại nghề cổ của cha ông và truyền ngọn lửa ấy cho thế hệ sau.
