Châu Khê – Cái nôi của nghề đúc bạc và chế tác vàng bạc truyền thống

Làng nghề mỹ nghệ vàng bạc truyền thống Châu Khê, nay thuộc xã Đường An, thành phố Hải Phòng (trước đây thuộc xã Thúc Kháng, huyện Bình Giang, tỉnh Hải Dương), là một trong những cái nôi của nghề kim hoàn Việt Nam. Với lịch sử hơn 500 năm, Châu Khê nổi tiếng bởi những sản phẩm vàng bạc thủ công tinh xảo, mẫu mã đa dạng, bền đẹp và là quê hương của nhiều nghệ nhân kim hoàn danh tiếng trên cả nước.

Cổng làng Châu Khê. Ảnh: velang

Làng Châu Khê là vùng đất văn hiến, được hình thành từ thời nhà Lý. Trải qua nhiều thế kỷ, nơi đây không chỉ lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống mà còn trở thành một trong những trung tâm chế tác vàng bạc quan trọng của Việt Nam.

Theo sử sách, nghề vàng bạc Châu Khê khởi nguồn vào thời vua Lê Thánh Tông (1460–1497), gắn liền với công lao của Thượng thư Bộ Lại Lưu Xuân Tín, người con của làng. Được triều đình giao nhiệm vụ tổ chức đúc bạc nén phục vụ tiền tệ quốc gia tại kinh thành Thăng Long, ông đã tuyển chọn những người thợ tài hoa của quê hương lên kinh lập xưởng đúc tại khu vực nay là phố Hàng Bạc (quận Hoàn Kiếm, Hà Nội). Từ đây, nghề đúc bạc nén của Châu Khê phát triển mạnh và đặt nền móng cho sự hình thành phố Hàng Bạc – trung tâm kim hoàn nổi tiếng của Thăng Long xưa.

Ban đầu, người thợ Châu Khê chuyên đúc bạc nén, vàng thỏi và tiền đồng phục vụ triều đình. Khi nhu cầu tiền tệ đã ổn định, họ tiếp tục phát triển kỹ thuật chế tác các sản phẩm mỹ nghệ bằng vàng bạc dành cho hoàng cung như cành vàng, trâm ngọc, chén ngọc và nhiều đồ trang sức cao cấp. Từ đó, nghề kim hoàn Việt Nam bước sang một giai đoạn phát triển mới với những sản phẩm hoàn toàn chế tác thủ công nhưng đạt đến độ tinh xảo và cân đối hiếm có.

Một người thợ kim hoàn ở làng Châu Khê đang làm việc.

Đến đầu thế kỷ XIX, khi hoạt động đúc bạc nén được chuyển vào kinh đô Huế, phần lớn thợ Châu Khê vẫn ở lại Thăng Long và chuyển hẳn sang nghề chế tác vàng bạc mỹ nghệ. Họ mở rộng sản xuất từ các vật dụng sinh hoạt như xà tích, ống vôi, khay, ấm trà, tẩu thuốc… đến nhẫn, vòng, dây chuyền, hoa tai và nhiều sản phẩm trang sức tinh xảo khác. Nghề phát triển thịnh vượng đến mức thu hút thêm thợ kim hoàn từ Định Công (Hà Nội) và Đồng Xâm (Thái Bình) cùng quy tụ về phố Hàng Bạc, nhưng lực lượng đông đảo và giữ vai trò chủ đạo vẫn là những người thợ Châu Khê.

Tác phẩm Trống đồng Đông Sơn mạ vàng.

Trải qua hơn nửa thiên niên kỷ với nhiều biến động lịch sử, nghề vàng bạc Châu Khê có lúc thăng hoa, có thời kỳ tưởng chừng mai một. Tuy nhiên, từ sau công cuộc đổi mới năm 1986 và đặc biệt nhờ các chính sách khuyến khích phát triển làng nghề truyền thống, nghề kim hoàn Châu Khê đã phục hồi mạnh mẽ. Nhiều cơ sở sản xuất được mở rộng, kỹ thuật chế tác ngày càng hoàn thiện, kết hợp hài hòa giữa phương pháp thủ công truyền thống và công nghệ hiện đại để tạo ra những sản phẩm có giá trị nghệ thuật và thương mại cao.

Một tác phẩm mạ vàng của làng nghề thủ công vàng bạc Châu Khê.

Hiện nay, phần lớn các hộ dân trong làng vẫn gắn bó với nghề kim hoàn. Hàng triệu sản phẩm vàng bạc được chế tác mỗi năm, cung cấp cho thị trường trong nước và xuất khẩu ra nước ngoài. Năm 2004, làng được công nhận là Làng nghề thủ công vàng bạc Châu Khê. Nhiều nghệ nhân của làng đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu cao quý, góp phần gìn giữ và truyền dạy những bí quyết nghề truyền thống cho các thế hệ kế tiếp.

Không chỉ mang lại sự sung túc cho người dân, nghề kim hoàn còn góp phần hình thành bản sắc văn hóa riêng của Châu Khê. Những người thợ nơi đây luôn đề cao các giá trị trung thực, tinh tế, tài hoa, kiên trì và sáng tạo, xem chất lượng sản phẩm là uy tín của làng nghề. Chính tinh thần ấy đã giúp thương hiệu vàng bạc Châu Khê giữ vững vị thế trong suốt hơn 500 năm.

Hằng năm, vào ngày 19 tháng Giêng (Âm lịch), người dân Châu Khê long trọng tổ chức Lễ giỗ Tổ nghề vàng bạc kết hợp lễ hội xuân.

Đây không chỉ là dịp tưởng nhớ công lao của Thượng thư Lưu Xuân Tín và các bậc tiền nhân, mà còn là ngày hội để những người làm nghề từ khắp mọi miền trở về quê hương, gặp gỡ, giao lưu và tiếp tục gìn giữ, phát huy tinh hoa của một trong những làng nghề kim hoàn lâu đời nhất Việt Nam.